کشف سازه تاریخی «قیرخ ایاخ» در قنات اهر

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما ، مهدی کاظم‌پور گفت: بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد سرچشمه قنات اهر در شمال شهر قرار داشته و این قنات در مسیری به طول حدود چهار کیلومتر از شمال به جنوب امتداد یافته است.

سرپرست گمانه‌زنی قنات اهر افزود: در جریان مطالعات انجام شده، ۵۰ حلقه چاه یا «منهور» متعلق به قنات که به‌صورت ردیفی در مسیر آن قرار داشتند، شناسایی و مستندسازی شدند که این یافته‌های جدید ، می‌تواند زمینه ثبت ملی و حتی پیگیری ثبت جهانی این میراث ارزشمند آبی را فراهم کند.

کاظم‌پور با اشاره به دشواری‌های اجرای پروژه در بافت متراکم شهری گفت: به دلیل قرارگیری کانال‌ها و سازه‌های وابسته به قنات در محدوده شهری، انتخاب محل مناسب برای گمانه‌زنی با مشکلات فراوانی همراه بود. نخستین گمانه در محدوده‌ای نزدیک به بازار تاریخی اهر و در مجاورت مسجد بازارباشی (امام حسن عسگری فعلی) ایجاد شد که اطلاعات ارزشمندی درباره لایه‌نگاری و ویژگی‌های خاک منطقه در اختیار پژوهشگران قرار داد.

وی افزود : بر اساس داده‌های حاصل از گمانه نخست، گمانه دوم اجرا شد که طی آن یک حلقه چاه متعلق به سازه قنات کشف شد. تحلیل نتایج این مرحله زمینه اجرای گمانه سوم را فراهم کرد و در نتیجه آن، سازه‌ای موسوم به «قیرخ ایاخ» یا «چهل‌پا» شناسایی شد؛ سازه‌ای که در گذشته امکان دسترسی مستقیم ساکنان شهر به آب قنات را فراهم می‌کرده است.

سرپرست گمانه‌زنی قنات اهر درباره ویژگی‌های معماری این سازه گفت : این سازه با استفاده از مصالح سنگی و آجری و ملات آهک و ماسه ساخته شده و از طریق پلکانی به کانال آب ارتباط داشته است. برای ساخت پله‌ها از سنگ‌های تراش‌خورده مالون با ابعاد تقریبی ۴۰ در ۴۰ سانتی‌متر استفاده شده و شواهد نشان می‌دهد در برخی دوره‌های تعمیراتی، آجر و چوب نیز در بازسازی آن به‌کار رفته است.

کاظم پور افزود: نخستین پله این سازه در عمق ۴۰ سانتی‌متری از سطح زمین نمایان و پس از پاکسازی، طاق آجری آن نیز آشکار شد . عرض پلکان ۱۲۰ سانتی‌متر و ارتفاع طاق از کف پله‌ها حدود ۱۸۰ سانتی‌متر اندازه‌گیری شده و تاکنون ۱۴ پله از این سازه تاریخی شناسایی شده است.

وی با اشاره به نتایج مطالعات انجام‌شده درباره نظام آبرسانی تاریخی اهر گفت: آب چشمه‌های کوه شیور و رودخانه کیچیک‌چای از طریق کانال‌های سنگی به شهر اهر منتقل می‌شده و پس از ورود به شهر، از طریق شبکه‌ای گسترده به شاخه‌های مختلف تقسیم می‌شده است. این ساختار نشان‌دهنده وجود یک نظام پیشرفته مدیریت آب در ادوار تاریخی و نقش تعیین‌کننده آن در شکل‌گیری و توسعه شهر اهر است.

سرپرست گمانه‌زنی قنات اهر افزود : یافته‌های باستان‌شناسی اخیر نشان می‌دهد قنات اهر تنها یک مسیر انتقال آب نبوده، بلکه مجموعه‌ای مهندسی شامل چاه‌ها، کانال‌های سنگی، سازه‌های دسترسی و شبکه توزیع آب شهری را در بر می‌گرفته است؛ موضوعی که ارزش‌های برجسته‌ای از منظر تاریخ مهندسی، معماری سنتی و مدیریت منابع آب برای این اثر رقم زده است.

کاظم پور تاکید کرد: مجموعه شواهد به‌دست‌آمده از کاوش‌های اخیر می‌تواند مستندات لازم برای ثبت قنات اهر در فهرست آثار ملی ایران را تقویت کند. این قنات به دلیل برخورداری از عناصر شاخص معماری، اصالت سازه‌ای، تداوم حیات و نقش تاریخی در تأمین آب شهر، واجد معیار‌های ارزشمندی برای حفاظت و ثبت در سطح ملی است.

وی با اشاره به ثبت جهانی مجموعه قنات‌های ایرانی در یونسکو افزود: قنات اهر نیز با توجه به ویژگی‌های منحصر‌به‌فرد، قدمت تاریخی، گستردگی شبکه آبرسانی و نقش آن در توسعه شهر تاریخی اهر، می‌تواند در آینده به‌عنوان یکی از گزینه‌های ارزشمند برای پرونده‌های مرتبط با میراث جهانی آب و مهندسی سنتی ایران مطرح شود.

کاظم‌پور همچنین احیای قنات اهر را اقدامی فراتر از حفاظت میراث فرهنگی دانست و گفت: بررسی‌ها نشان می‌دهد به دلیل عدم لایروبی و تخریب مسیر‌های تاریخی، آب در عمق ۶ تا ۹ متری زیر سطح شهر پراکنده شده و این وضعیت تهدیدی بالقوه برای بنا‌های تاریخی و خانه‌های مسکونی محسوب می‌شود. احیای قنات می‌تواند ضمن حفاظت از میراث فرهنگی، به ساماندهی آب‌های زیرسطحی و تأمین بخشی از نیاز آبی شهر کمک کند.

وی ادامه کاوش‌های علمی، مستندسازی کامل مسیر قنات، تعیین عرصه و حریم حفاظتی، مرمت سازه‌های کشف شده و تدوین برنامه جامع احیا را از مهم‌ترین اقدامات پیش‌رو دانست و اظهار امیدواری کرد این روند زمینه ثبت ملی و در مراحل بعدی معرفی این اثر در سطح بین‌المللی را فراهم کند.

سرپرست گمانه‌زنی قنات اهر،گفت : کشف سازه «قیرخ ایاخ» و دیگر اجزای معماری وابسته به قنات، بار دیگر اهمیت میراث آبی اهر را آشکار کرده است؛ میراثی که می‌تواند به یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های فرهنگی، گردشگری و پژوهشی شمال‌غرب ایران و نمادی از دانش بومی مدیریت آب تبدیل شود.